เอกลักษณ์ของลำพูน พระธาตุหริภุญชัย ลำไย

พระธาตุหริภุญชัย
          พระธาตุหริภุญชัยเป็นปูชนียสถานที่สำคัญของจังหวัดลำพูน และของประเทศไทย สมเด็จฯ กรมพระยาดำรงราชานุภาพได้ทรงวินิจฉัยถึงจอมเจดีย์ในทางประวัติศาสตร์ และโบราณคดีของไทยว่ามีอยู่แปดองค์ และได้จำลองเป็นภาพจิตรกรรมฝาผนังในพระอุโบสถ วัดเบญจมบพิตร คือ พระปฐมเจดีย์จังหวัดนครปฐม พระมหาธาตุเมืองละโว้จังหวัดลพบุรี พระธาตุหริภุญชัยจังหวัดลำพูน พระธาตุพนมจังหวัดนครพนม พระศรีรัตนมหาธาตุเมืองเชลียงจังหวัดสุโขทัย พระมหาธาตุเมืองนครศรีธรรมราชจังหวัดนครศรีธรรมราช พระมหาธาตุเมืองศรีสัชนาลัยจังหวัดสุโขทัย และพระเจดีย์ชัยมงคลจังหวัดพระนครศรีอยุธยา
          สถานที่ตั้ง พระธาตุหริภุญชัยประดิษฐานอยู่ในบริเวณวัดพระธาตุหริภุญชัยวรมหาวิหาร ซึ่งเป็นอารามหลวงชั้นเอก ตั้งอยู่ในกลางเมืองลำพูน บนเนื้อที่ 25 ไร่ ภายในวัดมีโบราณสถานที่สำคัญหลายแห่ง ที่สำคัญยิ่งคือพระธาตุหริภุญชัย ซึ่งเป็นศูนย์กลางของพระพุทธศาสนาของล้านนาร่วมสิบศตวรรษ

ลักษณะพระธาตุหริภุญชัย
ธาตุหริภุญชัยเป็นเจดีย์พระธาตุ ซึ่งมีลักษณะสถาปัตยกรรมดังนี้

• ส่วนฐาน ชั้นล่างสุดเป็นฐานเขียง ซึ่งมีผนังเป็นรูปสี่เหลี่ยม ซ้อนกันขึ้นไป 3 ชั้น ถัดจากฐานเขียงเป็นฐานบัวลูกแก้วหรัอฐานปัทม์
  
• ส่วนกลาง เป็นชั้นที่ถัดจากบัวลูกแก้วขึ้นไป ทำเป็นฐานเขียงกลมซ้อนกัน 3 ชั้น และถัดขึ้นไปทำเป็นฐานกลม มีลักษณะคล้ายมาลัยเถาซ้อนกัน 3 ชั้น รองรับองค์ระฆังส่วนกลางโดยรอบองค์ระฆัง ทำเป็นลายดุนนูนรูปดอกไม้สี่กลีบ และระหว่างดอกไม้สี่กลีบมีการทำเป็นลายดุนนูนเป็นรูปพระพุทธรูป
  
• ส่วนบน ถัดจากองค์ระฆังขึ้นไปเป็นส่วนบัลลังก์ ก้านฉัตร ปล้องไฉน ปลียอดบนสุดเป็นฉัตรเก้าชั้น

องค์ประกอบทั่วไปของพระธาตุหริภุญชัย
          พระธาตุหริภุญชัยปัจจุบันเป็นทรงลังกา หรือทรงระฆัง มีส่วนสูง 25 วา 2 ศอก ฐานกว้าง 12 วา 2 ศอก 1 คืบ องค์ประกอบทั่วไปของพระธาตุหริภุญชัยมีดังนี้

1. สัตติบัญชร (ระเบียงหอก) ล้อมรั้วไว้ ณ ฐานชั้นล่าง 2 ชั้น
   
2. สำเภาทองประดิษฐานอยู่ประจำรั้วชั้นนอก ในทิศเหนือและทิศใต้ตามคติจักรวาลในการสร้างวัดสมัยโบราณ
   
3. ซุ้มกุมภัณฑ์ (ยักษ์) สร้างไว้ประจำมุมทั้งสี่ทิศ ตามคติความเชื่อในท้าวกุมภัณฑ์เป็นผู้คุ้มครองสถานที่
   
4. ฉัตร อันเป็นเครื่องสูง ใช้ปักเป็นเกียรติยศ ซึ่งฉัตรแบบร่มใช้ถวายเป็นพุทธบูชา นิยมใช้เพียงชั้นเดียว มีลวดลายแกะสลักซับซ้อนลวดลายละเอียด ประดับไว้ตามมุมทั้ง 4 ทิศ
   
5. หอยอ สร้างประจำทิศทั้ง 4 ภายในหอยอ มีพระพุทธรูปนั่งประจำหอยอทุกหอ
   
6. โดมที่ประทับและแท่นบูชา จะก่อสร้างประจำไว้เพื่อใช้เป็นที่สักการบูชา

ตำนานการก่อสร้าง
           ในชินกาลมาลีปกรณ์ กล่าวถึงเรื่องมหาธาตุปรากฏขึ้นที่เมืองหริภุญชัยว่า วันหนึ่งพญาอาทิตยราชให้ทรงสร้างปราสาทและซุ้มพระบังคน (ส้วม) ขึ้น เมื่อพระองค์จะไปพระบังคนในซุ้มใกล้ปราสาทนั้นครั้งใด ก็จะมีกาบินมาโฉบพระเศียรแล้วสละวัจจะ(มูล) ลงบนพระเศียร ใช้ปีกโฉบพระเศียรบ้างหลายครั้ง พญาอาทิตยราชทรงกริ้ว จึงสั่งจับกาตัวนั้นให้จงได้ เมื่อจับกาได้ก็ทรงดำริจะฆ่ากาเสีย แต่อำมาตย์ได้ทูลทัดทานขอให้ตรัสถามผู้รู้ตำราโหรดูก่อน ครั้งถึงตอนกลางคืน พญาอาทิตยราชทรงพระสุบินนิมิตว่าเทวดามาสนทนาว่า ขอให้พระองค์นำเอาทารกแรกเกิดได้ 7 วัน มาอยู่เลี้ยงใกล้ๆกับกรงกา ทารกนั้นฟังภาษากาทุกวันก็จะทราบภาษากาได้ พญาอาทิตยราชจึงทำตามที่เทวดาบอก
           เมื่อทารกเติบใหญ่ได้ 7 ปี ก็รู้ภาษากาและภาษาคน จึงเล่าความเป็นมาให้ทราบว่า สถานที่สร้างหอพระบังคนไว้นั้น เป็นที่ประดิษฐานพระบรมธาตุแห่งองค์สมเด็จพระสัมมาสัมพุทธเจ้า พญาอทิตยราชจึงสั่งให้รื้อสิ่งปลูกสร้างปรับสถานที่ ตกแต่งด้วยดอกไม่ปักราชวัตรโดยรอบกว้าง 10 วา แล้วป่าวร้องให้ชาวพระนครมาสักการบูชา พระองค์ได้ทรงอธิษฐานอาราธนาก็ปรากฏรัตนผอบที่บรรจุพระบรมธาตุโผล่ขึ้นมาจากดิน สูงประมาณ 3 ศอก เปล่งฉัตรพรรณรังสีลอยอยู่ ณ ที่นั้น เป็นที่อัศจรรย์ใจแก่ชาวพระนครยิ่งนัก พระองค์จึงโปรดให้สร้างสถูปทรงปราสาทสูง 12 ศอกครอบไว้ แล้วโปรดให้สร้างโบสถ์วิหาร ศาลาใหญ่น้อยถือเป็นพระอารามหลักแห่งนครหริภุญชัย สร้างเพื่อบำเพ็ญพระกุศลกับพุทธศาสนานานัปการ นับเป็นยุคที่รุ่งเรืองของเมืองหริภุญชัย ในเวลาต่อมาพระมเหสีของพระองค์ชื่อ ปทุมวดีเทวี โปรดให้ทรงสร้างเจดีย์ทรงละโว้ ได้ชื่อว่า สุวรรณเจดีย์ ประดับด้วยทอง(ปทุมเจดีย์) ไว้ในสถานที่ใกล้เคียงกันกับพระธาตุหริภุญชัย
           ตำนานมูลศาสนาได้กล่าวถึงสถานที่แห่งนี้ว่า เมื่อครั้งพุทธกาล สมเด็จพระสัมมาสัมพุทธเจ้าเสด็จจากเมืองพาราณสีมาทางอากาศ ประทับยังที่แห่งหนึ่งทางทิศตะวันตกแห่งแม่น้ำระมิง ทอดพระเนตรดูในที่นั้น พร้อมกับทรงมีพุทธพยากรณ์ว่า เมื่อพระองค์เสด็จดับขันธปรินิพพานแล้ว ในที่นี้จงบังเกิดเป็นมหานครอันหนึ่ง และจักมีพญาองค์หนึ่งทรงพระนามว่า อาทิตยราช จักได้เสวยราชสมบัติในเมืองนี้ เหตุนี้ธาตุของพระองค์ก็จักมาอยู่ที่นี้ เพื่อให้พญาองค์นั้นเอาออกมาเพื่อปรากฏเป็นที่สักการะแก่หมู่เทพยดา และมนุษย์ทั้งหลาย ในครั้งนั้นยังมีกาเผือกตัวหนึ่งบินตามพระศาสดามาแต่ป่าหิมวันต์ ครั้งได้ยินพุทธพยากรณ์ก็จำได้สิ้น เมื่อบินกลับไปถึงป่าหิมวันต์จึงเรียกกาดำผู้เป็นหลานมาเล่าถ้อยคำพุทธพยากรณ์ พร้อมกับให้กาดำนั้นเฝ้าอยู่ ณ ที่นั้นตลอดมา ครั้งถึงกาลที่พญาอาทิตราชเกิดมาแล้ว กาดำนั้นก็กลับคืนไปสู่ป่าหิมวันต์แห่งมันดังเดิมในวันนั้น
           พระธาตุหริภุญชัยเป็นพระธาตุที่มีอายุยืนยาวนาน มีศิลปะการก่อสร้างที่เป็นเลิศ โดยเฉพาะอย่างยิ่ง พระธาตุหริภุญชัยสร้างด้วยศิลาแลง และอิฐผสมน้ำเชื้อด้วยวัสดุที่จับกันแน่นจนมีอายุยืนนาน สร้างความประหลาดใจต่อผู้พบเห็น และสร้างความประทับใจทำให้มีจิตเบิกบาน เกิดศรัทธาเลื่อมใสแก่พุทธศาสนิกชนทุกคนที่เข้ากราบไหว้ โดยเฉพาะอย่างยิ่งเป็นหนึ่งในสิบสองพระธาตุประจำปีเกิดตามคติความเชื่อของล้านนา ที่มีประเพณีไหว้พระธาตุเพื่อเป็นสิริมงคลแก่ตน โดยยึดสถานที่ศักดิ์สิทธิ์ในรอบปีเกิด ซึ่งพระธาตุหริภุญชัยเป็นพระธาตุประจำปีเร้า(ปีระกาหรืปีไก่)

การนมัสการพระธาตุหริภุญชัย
           การนมัสการพระบรมธาตุนั้น นอกจากการพนมมือไหว้แล้ว ควรจะเดินเวียนเทียนรอบเจดีย์พระบรมธาตุด้วย (โดยมาก 3 รอบ) ต้องเวียนขวา คือหันด้านขวาเข้าหาองค์พระธาตุเจดีย์ ถ้ามีเวลาเตรียมตัวอาจเตรียมดอกไม้ โดยเฉพาะดอกบัว ธูป เทียน ไปนมัสการ และควรมีทองคำเปลวปิดบูชาตามความเหมาะสมด้วย ส่วนการไหว้พระธาตุนั้น ควรพนมมือยกสูง ให้นิ้วอยู่เหนือศีรษะ ปลายนิ้วมือมุ่งตรงไปยังยอดเจดีย์ ค้อมศีรษะลงจะรับพลังกุศลธรรมและวิมุตติธรรมจากองค์พระบรมธาตุได้มาก รวมทั้งมีสมาธิในการสักการะและตั้งอธิฐานจิตสูงขึ้นด้วย

คำไหว้พระธาตุหริภุญชัย จังหวัดลำพูน

ข้าพเจ้า ขอเอาเศียรเกล้าของข้าพเจ้า นอบน้อมพระธาตุอันเป็นพระเจดีย์ทอง ซึ่งตั้งอยู่ในเมืองหริภุญชัย คือพระอัฐิเบื้องธาราพระโมลีอันประเสริฐ พระอัฐิเบื้องพระทรวงอันประเสริฐสุด กับทั้งพระอัฐิพระองคุลี และพระธาตุย่อมเต็มบาตรหนึ่ง อันพระกัจจายะนะนำมา ข้าพเจ้าขอวันทา ในกาละทุกเมื่อแล